सूर्य सध्या अत्यंत आक्रमक अन् अशांत दिसून येत आहे. सूर्याच्या पृष्ठभागावर मागील काही काळापासून सातत्याने भयानक विस्फोट होत असल्याने तेथून चुंबकीय गॅसचे विशाल झोत अत्यंत वेगाने अंतराळात फैलावत आहेत, याचदरम्यान आणखी एक भीतीदायक वैज्ञानिक घटना समोर आली आहे.
सूर्याच्या पृष्ठभागावर झालेल्या एका शक्तिशाली विस्फोटानंतर तेथून एक विशाल कोरोनल मास इजेक्शन आणि अत्याधिक घनत्वयुक्त फिलामेंट थेट पृथ्वीच्या दिशेने सरकत आहे. नासा आणि स्पेस वेदर प्रेडिक्शन सेंटरने यावरून अत्यंत गंभीर इशारा जारी केला आहे. हे सौरवादळ पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राला धडकणार असल्याने अंतराळ हवामान विभागाने जी-3 श्रेणीतील भू-चुंबकीय वादळ म्हणजेच जियोमॅग्नेटिक वादळाची घोषणा केली आहे. या सौरवादळाचा प्रभाव उत्तर भारत, युरोप, अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलियाच्या आकाशात एक अनोख्या अन् चमकणाऱ्या दृश्याच्या स्वरुपात पहायला मिळणार आहे. याला विज्ञानाच्या भाषेत ऑरोरा किंवा नॉर्दर्न लाइट्स म्हटले जाते.
किती वेगाने पुढे सरकते?
सूर्याच्या पृष्ठभागावर ‘अॅक्टिव्ह रीजन 4461’ नावाच्या अत्यंत सक्रीय हिस्स्यात 6 जून रोजी सकाळी एक जोरदार विस्फोट झाला, या विस्फोटाला वैज्ञानिकांनी एम1.8 श्रेणीचे सोलर फ्लेयर नाव दिले आहे. सोलर फ्लेयरचा अर्थ सूर्याच्या पृष्ठभागातून निघणारा अचानक अन् अत्याधिक तीव्र रेडिएशनचा विस्फोट, जो चुंबकीय ऊर्जा अचानक मुक्त झाल्याने निर्माण होतो. यावेळी हा विस्फोट यासाठी खास अन् चिंताजनक आहे, कारण याच्या केंद्रातून एक अत्यंत अवजड अन् अत्याधिक चुंबकीय ‘फिलामेंट’ बाहेर निघाला आहे. हा फिलामेंट सध्या आमच्या अंतर्गत सौरमंडळाला पार करत 1400 किलोमीटर प्रतिसेकंदाच्या वेगाने अविश्वसनीय आणि भीतीदायक वेगासह थेट पृथ्वीच्या दिशेने येत आहे. स्पेस वेदर वैज्ञानिक तमीथा स्कोव यांनी उपग्रहाकडून प्राप्त छायाचित्रांचे विश्लेषण केल्यावर याला एक टेक्स्टबुक कोर फिलामेंट इरप्शन ठरविले आहे, म्हणजेच एक असा आदर्श विस्फोट जो थेट स्वरुपात पृथ्वीच्या वायुमंडळाला प्रभावित करण्याची पूर्ण क्षमता बाळगतो.
फिलामेंट म्हणजे काय?
आकाशात वीज किंवा चुंबकाने निर्मित एक विशाल गॅसचा प्रवाह सूर्याच्या अदृश्य मॅग्नेटिक फील्ड्सच्या आसऱ्याने टिकलेला आहे. याच्या आत आत गॅसचा अत्यंत घन अन् थंड प्रवाह वाहत आहे. याच अद्भूत संरचनेला सूर्याचा फिलामेंट म्हटले जाते. सूर्याच्या बर्हिगत वायुमंडळाला कोरोना म्हटले जाते, तेथे तापमान जवळपास 10-20 लाख अंश सेल्सिअसपर्यंत असते, परंतु या फिलामेंटच्या आत फसलेल्या प्लाझ्माचे तापमान केवळ 5 हजार ते 10 हजार अंश सेल्सिअसदरम्यान असते. सूर्याच्या निकषानुसार हे अत्यंत थंड अन् अवजड मानले जाते. जेव्हा या अवजड गॅसला रोखणारा चुंबकीय पिंजरा कमजोर किंवा अस्थिर होतो, तेव्हा हे फिलामेंट अचानक तुटते. रबर बँडच्या झटक्याप्रमाणे अंतराळात फैलावते. हे फिलामेंट अत्यंत अवजड अन् घनदाट अल्याने पृथ्वीच्या चुंबकीय कवचाशी धडकल्यावर अत्यंत तीव्र सौरवादळ निर्माण होणार आहे.
चुंबकीय क्षेत्राचा एस-शेप
सूर्याच्या ज्या हिस्स्यातून हा फिलामेंट निघाला आहे, तेथील चुंबकीय रेषा इंग्रजी एस अक्षराच्या आकारात एका स्प्रिंगप्रमाणे परस्परांमध्ये गुंतलेल्या होता. जेव्हा एखादे चुंबकीय क्षेत्र अशाप्रकारे वळलेले असते तेव्हा ते स्वत।मध्ये अत्याधिक प्रमाणात ऊर्जा साठवून असते. जेव्हा हा चुंबकीय तणाव स्वत:च्या शिगेला पोहोचतो, तेव्हा रेषा अचानक तुटल्या आणि परस्परांमध्ये पुन्हा जोडल्या गेल्या. या प्रकियेला वैज्ञानिक भाषेत ‘मॅग्नेटिक रीकनेक्शन’ म्हटले जाते, असे वैज्ञानिकांनी सांगितले आहे.
भारतातही दिसणार हिरवा-लाल प्रकाश
अंतराळ हवामान वैज्ञानिकांनुसार याचा प्रकाश भारतातील आकाशात दिसून येण्याची पूर्ण शक्यता आहे. चार्ज्ड सौर कण पृथ्वीच्या वायुमंडळातील गॅसला धडकल्यावर आकाशात हिरवे, जांभळ्या आणि लाल रंगाच्या सुंदर चमकदार पडद्यासारखे दृश्य निर्माण होते. सर्वसाधारणपणे हे दृश्य केवळ ध्रूवीय क्षेत्रांमध्येच दिसून येते, परंतु सौरवादळ जी3 किंवा त्याहून वरच्या जी4 श्रेणीचे असते, तेव्हा ऑरोराचा घेरा वाढतो.
Source link
