1984 शीखविरोधी दंगल प्रकरणातील दोषी माजी काँग्रेस खासदार सज्जन कुमार यांचे निधन; तिहारमध्ये भोगत होते जन्मठेपेची शिक्षा

नवी दिल्ली : 1984 च्या शीखविरोधी दंगल प्रकरणात दोषी ठरलेले माजी काँग्रेस खासदार सज्जन कुमार यांचे गुरुवारी दिल्लीतील सफदरजंग रुग्णालयात निधन झाले. प्रकृती बिघडल्यानंतर त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. मात्र, रुग्णालयात आणल्यानंतरच डॉक्टरांनी त्यांना मृत घोषित केले. सज्जन कुमार हे गेल्या काही वर्षांपासून तिहार तुरुंगात जन्मठेपेची शिक्षा भोगत होते.

दोन हत्या प्रकरणांत जन्मठेप

1984 च्या दंगलीशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रकरणांत सज्जन कुमार यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली होती. दोन्ही शिक्षा एकाच वेळी सुरू होत्या.

दिल्ली कॅन्टच्या पालम कॉलनी परिसरात 5 शीख नागरिकांची हत्या आणि गुरुद्वाराला आग लावल्याच्या प्रकरणात दिल्ली उच्च न्यायालयाने 17 डिसेंबर 2018 रोजी त्यांना दोषी ठरवत जन्मठेप सुनावली होती.

यानंतर सरस्वती विहार परिसरातील सरदार जसवंत सिंह आणि त्यांचा मुलगा तरुणदीप सिंह यांच्या हत्येच्या प्रकरणातही त्यांना दोषी ठरवण्यात आले. 1 नोव्हेंबर 1984 रोजी जमावाने दोघांवर लोखंडी सळ्या आणि लाठ्यांनी हल्ला केला होता. त्यानंतर त्यांना जिवंत जाळण्यात आल्याचे तपासात समोर आले होते. या प्रकरणात 12 फेब्रुवारी 2025 रोजी सज्जन कुमार यांना दोषी ठरवण्यात आले, तर 25 फेब्रुवारी 2025 रोजी त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली.

1984 च्या दंगलीत जमावाला चिथावणी दिल्याचा आरोप

31 ऑक्टोबर 1984 रोजी तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची हत्या झाल्यानंतर दिल्लीसह देशातील अनेक भागांत शीख समुदायाविरोधात हिंसाचार उसळला. 1 नोव्हेंबरपासून दिल्लीमध्ये मोठ्या प्रमाणात दंगली झाल्या.

या हिंसाचारादरम्यान जमावाला चिथावणी देणे आणि शीख नागरिकांना लक्ष्य करण्यास प्रवृत्त केल्याचा आरोप सज्जन कुमार यांच्यावर करण्यात आला होता. सुरुवातीला दिल्ली पोलिसांनी या प्रकरणांचा तपास केला. त्यानंतर नानावटी आयोगाच्या शिफारशीनंतर काही प्रकरणांचा तपास सीबीआयकडे सोपवण्यात आला.

2013 मध्ये जिल्हा न्यायालयाने एका प्रकरणात सज्जन कुमार यांची निर्दोष मुक्तता केली होती. मात्र, सीबीआयने या निर्णयाला दिल्ली उच्च न्यायालयात आव्हान दिले. त्यानंतर 2018 मध्ये उच्च न्यायालयाने त्यांना दोषी ठरवत जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली.

दोषी ठरल्यानंतर काँग्रेसच्या सदस्यत्वाचा राजीनामा

दिल्ली उच्च न्यायालयाने दोषी ठरवल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी, 18 डिसेंबर 2018 रोजी सज्जन कुमार यांनी काँग्रेसच्या प्राथमिक सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला. त्यांनी उच्च न्यायालयाच्या निर्णयाला सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले होते. मात्र, त्यांना न्यायालयाकडून दिलासा मिळाला नाही.

एप्रिल 2022 मध्ये दंगलीशी संबंधित एका प्रकरणात त्यांना जामीन मिळाला होता. मात्र, दुसऱ्या प्रकरणातील दोषसिद्धी कायम असल्याने त्यांना तुरुंगातच राहावे लागले.

एप्रिल 2026 मध्ये आजारी पत्नीला भेटण्यासाठी सज्जन कुमार यांनी सर्वोच्च न्यायालयाकडे जामिनाची मागणी केली होती. मात्र, न्यायालयाने त्यांना जामीन देण्यास नकार दिला.

नगरसेवक ते लोकसभेपर्यंतचा राजकीय प्रवास

सज्जन कुमार यांचा जन्म 23 सप्टेंबर 1945 रोजी झाला होता. राजकारणात येण्यापूर्वी ते बेकरी व्यवसाय करत होते. 1977 मध्ये त्यांनी दिल्ली महानगरपालिकेचे नगरसेवक म्हणून राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली.

यानंतर ते दिल्ली प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे महासचिव झाले. 1980 मध्ये काँग्रेसच्या तिकिटावर बाह्य दिल्ली लोकसभा मतदारसंघातून ते पहिल्यांदा खासदार म्हणून निवडून आले. 1991 मध्ये त्यांनी पुन्हा लोकसभा निवडणूक जिंकली, तर 2004 मध्येही ते बाह्य दिल्लीमधून खासदार झाले.

काँग्रेसचे तत्कालीन प्रभावशाली नेते संजय गांधी यांचे ते निकटवर्तीय मानले जात होते. मात्र, 1984 च्या शीखविरोधी दंगलीतील आरोप आणि त्यानंतर झालेल्या न्यायालयीन कारवाईमुळे त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीवर मोठा परिणाम झाला.